Op it kongres 'Frisian Humanities' wiene der lêzings wijd oan 200 jier De lapekoer. Eric Hoekstra fan de Fryske Akademy hold doe in lêzing oer de tematyk dêr't ûndersteande stik fan him ek oer giet.

Joast Halbertsma wie dûmny by de menisten (‘doopsgezinden’), in protestantske tsjerkerjochting stifte troch de Fries Menno Simons. Yn it wurk fan Halbertsma fernimt men lykwols amper wat fan syn leauwe. Hoe kin dat?

Dêrfoar moatte wy in útstapke meitsje nei de ivige striid tusken twa foarmen fan it kristlik leauwe: dy fan de rjochtsinnigen en dy fan de frijsinnigen. Efkes koart troch de bocht: rjochtsinnige kristenen leauwe yn prinsipe alles wat yn de Bibel stiet. Frijsinnige kristenen bepale sels wat se leauwe; se kinne ek as humanistysk of spiritueel omskreaun wurde.

Dit makket no krekt it ferskil út tusken bygelyks Gysbert Japicx en Joast Halbertsma, dy’t dochs beide foar ‘kristenen’ trochgean. By Japicx is syn leauwe op suver elke side oanwêzich. It grutste part fan syn wurk bestiet út kristlike literatuer. By Halbertsma is it leauwe suver ôfwêzich en men fernimt der neat fan yn syn wurk.

De elite fan Nederlân wie meast frijsinnich, it sljochtweihinne tsjerkefolk wie meast rjochtsinnich, sa’t Wumkes (1911) en Algra (1965) opmerke. De frijsinnige oerheid hie de macht om dûmny’s foar te dragen, dus grutte klibers tsjerkefolk krigen in frijsinnige dûmny troch de strôte treaun. Dat joech allegear spul en trelit, safolle dat de brave rjochtsinnigen har ôfskaten fan 'e steatstsjerke yn 1834.

Yn de Canon (2022) fan Fryslân stiet oer sa’n frijsinnige dûmny, nammentlik Piet Paaltjens (Francois Haverschmidt) it neikommende skreaun:

HaverSchmidt, predikant van de moderne, vrijzinnige richting, had de pech dat hij in 1859 terecht kwam in de rechtzinnige gemeente Foudgum (boven Dokkum). Hij kon slecht overweg met zijn gemeenteleden die krampachtig vasthielden aan een letterlijke, fundamentalistische lezing van de bijbel.

Hjir misliedt de Canon de lêzer mei in falsk klisjeemjittich narratyf. Oars as de Canon seit, wie dit gjin ‘pech’. Haverschmidt makke krekt as safolle oaren bewust misbrûk fan niisneamd machtsmeganisme by beneamingen fan dûmny’s: de tsjerkerie moast kieze út 'e kandidaten dy’t de oerheid foardroegen hie, en dat wiene hast altyd frijsinnige kandidaten. Yn de Canon stiet fierder dat de gemeenteleden “krampachtig” fêstholden oan in letterlike, “fundamentalistische” lêzing fan de Bibel. Dat is ek skreaun fanút it perspektyf fan de frijsinnige humanist dy’t delsjocht op it gewoane leauwige tsjerkefolk.

Wa’t Wumkes (1911) lêst, fernimt neat fan in krampich fêsthâlden, mar namstemear fan de freugde fan it leauwen: ienfâldige lju rûnen faak kilometers om in rjochtsinnige preek te hearren ynstee fan by Haverschmidt of in oar út 'e frijsinnige hoeke yn 'e lokale tsjerke te sitten. Fierders kamen rjochtsinnige lju troch de wike jûns ek frijwillich by elkoar om mei elkoar te psalmsjongen, te bidden en oer it leauwe te praten. De tsjerke-ôfskieding fan 'e rjochtsinnigen waard lykwols bestraft mei ferfolging troch de frijsinnige tsjerke en oerheid. De lju dy’t har ôfskaten rekken har tsjerken kwyt, har rike klanten, en, as se foar de oerheid wurken, har banen. Se waarden yn de finzenis wurpen of se krigen soldaten ynkwartierre (Algra 1965). Mar dat hiene se derfoaroer.

Wumkes steand

Wumkes steande yn de biblioteek. Foto: Tresoar.

Dit hiele ferhaal is ôfwêzich yn frijsinnige / humanistyske fisys op de 19e iuw fan bygelyks De Jong (2009), Matthijsen (2002) en sels en benammen yn de Canon fan Fryslân. De skiednis wurdt skreaun troch de oerwinners. It skelwurd ‘fundamentalistysk’, dat de Canon brûkt, is sadwaande misliedend. By de ôfskieding fan 1834 en by de Doleänsje fan 1886 brûkte it rjochtsinnich tsjerkefolk gjin geweld, hiel oars as de frijsinnigen dy’t al har machtsmiddels brûkten om de leauwigen te ferfolgen. Nee, fundamentalistysk, dat wiene de frijsinnige tsjerke en de oerheid dy’t de rjochtsinnigen gjin frijheid fan godstsjinst tastiene, en sa de oarsaak wiene fan de Ôfskieding en fan de Doleânsje. Dat wiene beide ortodokse protestbewegingen tsjin in oerheid en elite dy’t de ynhâld fan it leauwe bepale woene: dat is fansels gjin godstsjinstfrijheid.

Hoewol de Nederlânske oerheid him as frijsinnich oppenearre en dat ek útdroech, krong de frijsinnige teology pas yn 'e rin fan 'e iuw troch yn alle rûnten fan 'e maatskippij. Tagelyk waard wittenskip presintearre as in alternatyf foar bibeltrouwe godstsjinst. It skeppingsferhaal fan Genesis komt ûnder fjoer te lizzen, Multatuli opponearret him as ateïst, de dûmny De Genestet dichtet oer syn twivel oangeande it leauwe, Joast Halbertsma (1843) skriuwt in boek oer it boeddisme dat neffens him boppe it kristendom stiet en Tjibbe Gearts van der Meulen lêst yn it geheim it ateïstysk-humanistyske blêd De Dageraad. Mar dit is ek de iuw fan 'e sending, dat rjochtsinnige dûmny’s en evangelisten alles opjouwe om bygelyks yn Yndonesië it leauwen te bringen en sa in ein te meitsjen oan lokale kultueren dêr’t minske-offers en kannibalisme net ûngewoan wiene (Boomgaard et a. 1997). It is in bûnte iuw dêr’t mear oer te fertellen is as wy út 'e literatuer gewaar wurde. Wa’t witte wol fan 'e minske efter de bibeltrouwe leauwige, soe it bêst it boek fan Wumkes (1911/1998) lêze kinne.

Mear lêze
Afscheiding 1834: https://historiek.net/afscheiding-1834-kerkscheuring/75757/  

Algra, Hendrik (1965) Het wonder van de 19e eeuw: van vrije kerken en kleine luyden. Geschiedenis van de strijd van de groepen in de gereformeerde kerken die zich in de 20e eeuw consequent verzet hebben tegen de liberalistische geest. T. Wever, Frjentsjer / Franeker.

Boomgaard, Peter, Harry Poeze en Gerard Termorshuizen (red.) God in Indië. Bekeringsverhalen uit de negentiende eeuw. Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde, Amsterdam.

Canon: De kanon fan de Fryske skiednis. http://www.11en30.nu/  

Haar, Barend ter, Alpita de Jong en Tjalling Halbertsma (2019) De predikant en de boeddha. Beschouwingen en heruitgave van Joost Halbertsma’s Het buddhisme en zijn stichter uit 1843. Noordboek, De Gerdyk / Gorredijk. 

Halbertsma, Joost en Eeltsje Halbertsma (1822) De Lapekoer fan Gabe Skroar. J.H. de Lange en zoon, Dimter / Deventer.

Halbertsma, Joost (1843) Het buddhisme en zijn stichter. Sjoch: ter Haar, de Jong en Halbertsma (2019).

Jensma, Goffe (1998) Het rode tasje van Salverda. Burgerlijk bewustzijn en Friese identiteit in de negentiende eeuw. Fryske Akademy, Ljouwert / Leeuwarden.

Jong, Alpita de (2009) Knooppunt Halbertsma. Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869) en andere Europese geleerden over het Fries en andere talen, over wetenschap en over de samenleving. Verloren, Hilversum.

Literatuurgeschiedenis: https://www.literatuurgeschiedenis.org/19e-eeuw/godsdienst-uit-de-literatuur

Matthijsen, Marita (2002) De gemaskerde eeuw. Querido, Amsterdam. 

Wumkes, Geert A. (1911) It Fryske Réveil yn portretten. Osinga, Snits / Sneek. (1998) Nederlandse vertaling.